Kerkgezag, geloof en rede

‘Toen opende Hij hun verstand om de Schriften te begrijpen’ Lucas 24:46

In mijn vorige blog hebben we het bestaan van God proberen te ‘bewijzen’ aan de hand van eeuwenoude, praktische en logische constructies. Het willen bewijzen, filosofische aantonen, verklaren, ophelderen, analyseren en doorgronden van vrijwel alles op aarde is een tendens die in onze contemporaine maatschappij steeds sterker lijkt te worden. Het magische, de verwondering, verbazing en de onbevangen interesse lijken definitief naar de achtergrond verdwenen. ‘Ik denk dus ik ben’ is de lijfspreuk van zo’n beetje iedere mondige wereldburger. Dat er nog zoiets als geloof bestaat, verbaast sommige. Zo zijn er wetenschappers die weleens mijmeren dat gelovigen zo ‘irrationeel’ hun geloof blijven aanhangen. Aan de andere kant zijn er diverse gelovigen die teleurgesteld zijn in de ‘koude ratio’ die in onze tijden zo welig dicteert. In dit artikel enkele beschouwingen rondom de verhouding van het kerkgezag tot de rede.

Voor iedereen buiten de Rooms Katholieke Kerk lijkt het soms alsof de Kerk een dwingend instituut is, mede door haar dogma van de ‘onfeilbare autoriteit’ van de paus en verenigde bisschoppen. Dat is echter een niet volledig en dus onjuist beeld. Daarom kort en goed; katholieken beschouwen de Heilige Schriften als Gods woord, waarbij we geloven dat de Heilige Traditie, die wordt bewaard door de Kerk, gelovig reflecteert op wat er in Christus is gebeurd. De Kerk is daarmee het instituut dat de belangrijkste geloofszaken bewaart en ze nauwkeurig verder ontwikkelt. Zodoende is het mogelijk dat paus en bisschoppen definitieve en onherroepelijke doctrines kunnen uitroepen, die alle katholieken als geloofswaarheid dienen te accepteren. Het is echter wel zo dat de Rooms Katholieke Kerk eveneens leert dat deze onfeilbare autoriteit wel aan bepaalde eisen dient te voldoen. Zo moeten onfeilbare dogma’s begrepen kunnen worden door een rationele geest. De Kerk leert dus niet dat de waarheid iets is dat kan bestaan met alleen een beroep op gezag. Geloof en reden dienen elkaar te overlappen, waarbij uiteindelijk geloof de doorslag geeft. Het is in dat opzicht goed om erop te wijzen dat dit het geval is met vele waarheden, ook in de seculiere wereld. Zijn er immers niet vele zaken die nooit helemaal zijn terug te brengen tot rede en intellect? Vele dingen worden weliswaar rationeel benaderd, maar nooit via die weg volledig begrepen. Begrippen zoals schoonheid, liefde en vrijheid zijn waarheden die voorbij rede alleen gaan. Wat provocerend gesteld zijn deze begrippen dus grotendeels ‘onfeilbaar’. Ze zijn er, maar we zijn niet in staat ze volledig met alleen ratio te begrijpen. Toch dienen we ze vast te stellen, simpelweg omdat ze ‘zo’ zijn…

Uit voorgaande pleidooi blijkt dat de leer van de Kerk dus rationeel consistent dient te zijn. Het is dan ook vanzelfsprekend dat er in de leer van de Kerk geen inconsistenties zijn te vinden. Dit wordt ook aangehaald in paragraaf 90 van de Catechismus voor de Katholieke Kerk;

‘De onderlinge verbinding tussen dogma’s en hun samenhang kan gevonden worden in het geheel van de Openbaring van het mysterie van Christus. In de Katholieke doctrine bestaat er een ordening, een hiërarchie van waarheden, omdat doctrines variëren in hun relatie tot de basis van het Christelijke geloof.’

Bovenstaande betekent simpelweg dat het niet zo kan zijn dat je bijvoorbeeld gelooft in de doctrine van de Heilige Drie-eenheid, maar tegelijkertijd de Goddelijke natuurlijk van Jezus verwerpt. Dit omdat de twee doctrines elkaar dan beconcurreren; het is irrationeel de ene wel en de andere niet te geloven. Niet alleen dient de leer consistent te zijn, maar ze kan ook niet in tegenspraak zijn met welke ‘aardse’ waarheid dan ook. Dus wanneer blijkt dat de aarde inderdaad om de zon draait en niet omgedraaid, dan dient ieder dogma dat daarmee in tegenspraak is te worden herroepen in het licht van die waarheid. Vele malen in de menselijke geschiedenis hebben tijd, wetenschap en reden ons geloof geïnformeerd. Net zoals het omgedraaide ook wordt geprobeerd. Zo stelt de kerk dat Maria Onbevlekt werd Ontvangen. Vanuit die geloofsaanname kunnen we vervolgens niet ‘in het aardse’ betwijfelen of een kind op het moment van conceptie wel een ziel heeft. Want zou een kind dat niet hebben, dan zou de hele constructie van Maria Onbevlekt Ontvangen zinloos zijn! Via dergelijke redenaties probeert het geloof dus iets wat met het intellect of de rede niet volledig gevat kan worden, namelijk of een beginnend leven in de baarmoeder reeds een ziel heeft, gelovig in te kaderen en te verklaren. Op dat moment gelooft de kerk dat het voorbij de bevoegdheid van de rede gaat om te bepalen wanneer een menselijk organisme een persoon mag worden genoemd en wanneer niet.

In het licht van bovenstaande is het duidelijk dat de levenslange intellectuele uitdaging van de Rooms Katholieke Kerk is om blinde gehoorzaamheid aan autoriteit te vermijden, net zoals de overwaardering van rationele theorieën. Voor een katholiek dient rede het geloof te ondersteunen en visa versa. Daarbij is het van belang om de kennis uit de seculiere wetenschap goed te wegen en de dogma’s goed te bestuderen, opdat we ze beide naast elkaar kunnen leggen en op hun merites beoordelen. En wanneer er een tegenspraak is, dan dienen we goed na te gaan of er niet een fout zit in ons begrip van geloof of in ons begrip van de rede. Want rede zou het geloof moeten ondersteunen, net zoals geloof de rede moet versterken.

Over het laatste, hoe geloof de rede zou moeten versterken, zullen er sceptici zijn. Want de basisaannamen van veel niet-gelovigen is dat geloof en rede elkaar min of meer uitsluiten. Maar daar zit mijn inziens een misinterpretatie. Want als niet-gelovigen aannemen dat de aarde is ontstaan zonder enige vorm van rationele intelligentie, dan is het toch vreemd om vervolgens diezelfde intelligentie als een geldige interpretatie van de werkelijk te bezien? Uit chaos en toeval (laten we het maar weer de oerknal noemen) is de aarde voortgekomen, zo stellen atheïsten veelal. Maar om die chaos en toeval te doorgronden is intelligentie nodig. Dat is toch een vreemde redenatie? Logischer is het om te stellen dat de aarde volgens een vooropgezet Goddelijk plan is gemaakt, met logica en verstand. Rede is dan de menselijke capaciteit om deze Goddelijke rede en intelligentie deels op het spoor te komen. Dus in het vervolg, als we een tegenstelling tussen geloof en rede ervaren, dienen we beide diepgaand te bestuderen, competenties vast te stellen en vervolgens goed te argumenteren. Het per definitie ‘kant kiezen’ voor de een tegen de ander is dus een grote fout, met potentiële gevaren voor de waarheidsbevinding.

Resumé. De kern van dit stuk is dat alle doctrines van de Kerk verklaarbaar moeten zijn binnen een rationeel raamwerk. Geloof dient een link naar de rede te leggen. In die discussies waar rede niet toereikend lijkt te zijn en we ons geheel op geloof moeten beroepen, dienen de geloofspunten in ieder geval wel een coherent geloofsgeheel te vormen. Doctrines mogen we dus nooit met een beroep op autoriteit alleen aanvaarden.