Katholieke & Protestantse soteriologie

Het CDJA is een interessante club. Ontstaan uit twee protestantse partijen en één katholieke volkspartij werken zowel protestanten en katholieken er op gelijke voet met elkaar samen in de politiek. In dergelijke omgeving is er veel plek voor gesprekken over het geloof en de betekenis daarvan in het leven en politieke handelen. Natuurlijk worden dan ook de verschillen tussen katholieken en protestanten uitvoerig besproken. Dat geeft veelal mooie mogelijkheden tot grappen, grollen en het bevestigen van diverse clichés. In deze post leek het me interessant wat dieper in te gaan op de basis van deze verschillen wat betreft het christelijke fundament van ons bestaan: het vinden van genade en verlossing.   

Gezamenlijke afkomst

Sinds het Tweede Vaticaanse Concilie zoeken katholieken actief naar oecumene met de protestantse kerken. Dat gebeurt veelal in het volle besef van de grote verschillen. Katholieken geloven dat Christus waarlijk aanwezig is in de Eucharistie, dat heiligen voor ons bidden en dat de Moeder van Jezus een essentiële rol speelt in de heilsgeschiedenis. Katholieken geloven bovendien in het Vagevuur en lezen de Schrift in lijn met de Traditie en in acceptatie van de autoriteit van de Paus. Dat is iets wat voor veel protestanten als een vorm van ketterij wordt beschouwd

Het is opvallend dat de meeste van de tegenwoordige verschillen niet de oorsprong van de scheiding tussen katholieken en protestanten vormen. Luther, de vader der reformatie, hield immers in hoofdlijnen vast aan de Eucharistie en was niet tegen het gezag van de paus als zodanig. De kern van het conflict is hoe de genade werkt, wie gered wordt en wie niet. De geloofsbasis zoals vastgelegd in diverse concilies vóór de reformatie worden immers door beide stromingen onderschreven. Datzelfde geldt voor de overtuiging dat de Bijbel Goddelijk geïnspireerd is, dat Jezus zowel God als mens is, dat zonde bestaat en genade nodig is en dat het Kruis de formele grond van verlossing is. Bovendien geloven beide denominaties in de geboorte van Jezus uit een maagd, in de Verrijzenis en in de Drie-eenheid.  De grote verschillen zijn pas ontstaan na de eerste vijf Oecumenische Concilies. Dat zouden we goed in ons achterhoofd moeten houden bij het onderzoeken van elkaars visies en overtuigingen. De kernvraag van het verschil tussen katholieken en protestanten is dus wie de zuivere expressie van het Christendom heeft wat betreft genade en welke weliswaar een oprechte bedoeling heeft maar wel grote fouten in zich herbergt.

Wanneer we kijken naar de soteriologie (theologie van genade) van beide stromingen dan is grof gesteld de verdeling als volgt:

Protestanten:    We zijn gered door genade alleen, door geloof alleen en zonder goede werken.
Katholieken:      We zijn gered door genade alleen via geloofsgeïnspireerde werken.

Protestantse soteriologie

Het verschil tussen protestanten en katholieken is subtiel maar reëel. Protestanten zien genade als een enkele handeling in de tijd waardoor de zondaar accepteert wat Jezus Christus heeft bewerkstelligd en wat hij vervolgens ontvangt. Wanneer het geloof in Christus wordt geplaatst wordt je opnieuw geboren en vindt je genade bij God als een absoluut vrije gave. Geloof is weten dat je gered bent voor wat Christus voor je heeft gedaan. Christus heeft het verlossingswerk dus al voor ons gedaan en wij hoeven dat alleen te accepteren in de gave van een rotsvast geloof. Dat begint met het accepteren van het feit dat we zondaars zijn op zoek naar genade. Ten tweede accepteren protestanten dat Jezus genade door geloof schenkt, dat door zijn bloed we worden schoongewassen. Het geloof produceert vervolgens goede werken en de neiging van het kwade weg te draaien. Maar deze werken redden niet en zijn ook niet noodzakelijk. De goede werken worden meer als dankbaarheid van de ziel gezien die is verlost van schuld. Goede werken zijn de uiterlijke kenmerken van een bevrijding die door geloof al heeft plaatsgevonden. Ze zijn echter geen prestatie van de betreffende persoon. We zijn alle gelijk voor God en geen mens heeft meer capaciteiten tot goede werken dan de ander. Hoewel er wellicht gradaties zijn in de beloning in de hemel of de pijnen in de Hel is de fundamentele optie ‘naar hel of hemel’ voor protestanten niet gebaseerd op de goede werken dan wel zonden.     

Het verschil tussen christenen en niet-christenen is voor protestanten meer gelegen in de overtuiging dat de christen weet dat hij niet in staat is tot genade door zijn eigen werken en dat alleen vertrouwen in wat God via Jezus Christus heeft bewerkstelligt redding brengt. De nadruk op persoonlijk vertrouwen in de genadevolle daad van het kruis is daarmee zeer groot. Geloof is een vertrouwende relatie in Diegene die voor onze zonde is gestorven.

Katholieke soteriologie

De katholieke positie is gedefinieerd als ‘We zijn gered door genade alleen via geloofsgeïnspireerde werken’. Met deze stellingnamen wordt bedoeld dat de werken van een persoon geïnspireerd zijn door het geloof, als het ware door het geloof worden opgeroepen. Net als protestanten geloven katholieken dus dat genade verlossing brengt. Alle mensen worden gered door Christus, God is de initiator van die genade en Hij zal het werk tot voltooiing brengen. Genade is dus een vrije gift die we niet kunnen afdwingen met onze werken. Ook zijn katholieken ervan overtuigd dat geloof een noodzakelijke component van de genade is. We moeten vertrouwen in Hem die het werk in ons is gestart en tot voltooiing zal brengen. Daarmee wordt het subtiele verschil zichtbaar: voor katholieken is bevrijding meer procesmatig. Er is niet één moment waarop men ‘in goede staat’ met God verkeerd. Voor de Rooms-katholieke kerk werkt God het proces van genade uit doorheen ons leven. Hij is het gestart maar het antwoord moet van de menselijke persoon komen. Het proces van verlossing vindt daarmee niet op één moment plaats maar in een voortdurende ontwikkelende relatie met God, mogelijk gemaakt door de daad van Jezus op het Kruis.
  

Vertrouwen op God is dus belangrijk, maar geloof is niet de enige daad waardoor kan worden gesteld dat verlossing nabij is. De ervaring van ‘opnieuw geboren worden’ en verlossing begint met de doop maar loopt doorheen ons gehele leven tot aan de dood. Alleen wanneer we sterven zal het finale oordeel aan ons bekend worden met absolute zekerheid. Genade is het binnentreden van Gods leven in de menselijke ziel. Met deze daad van God worden geloof, hoop en liefde in de ziel gestort zodat goede werken geïnspireerd door God ontstaan. God initieert, maar de gelovige werkt er zelf aan mee via zijn werken. De ‘beloning’ ervoor wordt daarbij gelijkmatig toegewezen aan dat meewerkend individu als een bijdrage aan de voltooiing van het werk aan het Kruis. Personen die dus geen goede werken doen hebben geen actieve genade in zich. Goede werken zijn dus noodzakelijk voor de verlossing. Katholieke theologen gaan zelfs zover dat er wordt gesproken van het principe van ‘dubbele bevrijding’. Daarmee wordt bedoeld dat er een initieel startpunt is van de hergeboorte, een ervaring gekoppeld aan de doop. Dat is een compleet onverdiende verlossingsgift die we ‘uit niets’ krijgen en waar we ons niet eens op voorbereiden. Deze initiale rechtvaardigheid bewerkstelligt dat alle geleden zonde onmiddellijk worden bedekt en dat Gods leven en de gave van geloof, hoop en liefde in de ziel worden aangebracht. Na deze aanvankelijke verlossing is een tweede verlossing nodig van een antwoordende ziel in de goede werken. Deze tweede verlossing vereist wél het meewerken van de gelovige. Protestanten bezien die ‘tweede verlossing’ veel meer als een onverdiend en niet noodzakelijk resultaat van de aanvankelijke en enige verlossing.

De Schrift

Goede katholieke apologeten kunnen iedere katholieke doctrine consistent uitleggen met een beroep op de Schrift, niet alleen impliciet als ook expliciet. Hetzelfde geldt voor het feit dat goede protestantse apologeten steun voor protestantse doctrines vinden in de geschriften van vroege kerkvaders dan wel praktijken van de vroege kerk. Inderdaad, wat betreft de autoriteit van de Bijbel en wie er nu gelijk heeft kunnen commentatoren van beide kanten iedere visie staven door Schriftpassages. Dat is waarom ik van mening ben dat we deze kwestie niet kunnen oplossen met Bijbels aan te tonen wie er ‘goed’ en ‘fout’ zit. Aan de andere kant kunnen we ook niet zeggen dat protestanten en katholieken in de kern hetzelfde zeggen omdat dit simpelweg niet waar is. Er zit een subtiel maar fundamenteel verschil tussen de soteriologie van protestanten en katholieken.  

De verschillen in de soteriologie tussen katholieken en protestanten staan centraal in de fundamentele verschillen zoals ze zijn ontstaan. Katholieken bidden tot heiligen omdat we geloven dat Christus in een echte en geïnspireerde manier ons zoals Hem kan maken (zie onder andere Openbaringen 5:8 voor de kracht van de gebeden van heiligen). Protestanten bidden niet tot heiligen omdat ook heiligen slechts zondaars zijn en gered moeten worden door het bloed van Christus (zie de eerste brief van Paulus aan Timoteüs, 2:5 over de rol van Christus als enige verlosser). Katholieken geloven in het Vagevuur omdat zij de verlossing als een gradueel proces van heiligmaking zien (zie de eerste brief van Paulus aan de christenen van Korinthe 3:15 voor potentieel vagevuur na de dood). Protestanten verwerpen het vagevuur omdat bevrijding in één moment in de tijd is bereikt (zie Lucas 23:43 waar Christus aan de dief aan het kruis beloofd dat ze elkaar nog diezelfde dag in het paradijs zullen zien). En zo kan de lijst steeds verder gaan. 

Wie goed of  fout zit is dus lastig Bijbels te staven. Ik denk dat veel afhangt van het paradigma waarin we zitten. Bovendien is veel afhankelijk van de gave van geloof. Mijn overtuiging is dat we van elkaar kunnen leren, op diverse gebieden samen kunnen werken en zelfs samen met en voor elkaar kunnen bidden.  We mogen daarbij voortdurend doorgaan met het bediscussiëren van elkaars verschillen, echter zonder elkaar uit te sluiten van genade en verlossing. Het leek me fout elkaar te proberen te bekeren als ware de ander een heiden. Daarmee doen we tekort aan onze gezamenlijke geschiedenis én gezamenlijke toekomst.