E.F. Schumacher: ‘Houd het klein!”

De abstracte vraag over de inrichting van ons economisch leven komt steeds concreter naar voren in de actuele politiek. Miljarden worden geïnvesteerd in het overeind houden van banken, de traditionele discussie tussen aanhangers van Keynes enerzijds en Friedman anderzijds vinden weer regelmatig plaats en het tekort op de begroting gaat waarschijnlijk opnieuw hoger eindigen dan 3%. Een mooi moment om een invloedrijke econoom met een inspirerende visie op het economisch geheel aan te halen: E.F. Schumacher. Geboren op 16 augustus 1911 in het Duitse Bonn emigreerde hij met de opkomst van de door hem zo verfoeide Nazi’s naar Engeland, waar hij de rest van zijn leven bleef wonen. Meest bekend is hij van zijn internationale bestseller Small is Beautiful (in het Nederlands uitgegeven onder de naam Houd het klein) uit 1973 waardoor hij zonder enige twijfel een van de meest invloedrijke denkers van de twintigste eeuw werd. Heel nadrukkelijk komt in het denken van Schumacher over het vormgeven van de economie het principe ‘alsof mensen er toe doen’ naar voren.

Duurzaam en katholiek

Bijzonder gewaardeerd wordt E.F. Schumacher door denkers en politici met aandacht voor duurzaamheid, een van de punten waar hij in zijn werk de nadruk op legt. De kern van zijn pleidooi is dat een gezonde economie aandacht heeft voor immateriële belangen, met als bijzonder aandachtspunt het milieu. Ongetwijfeld zullen progressieve milieupolitici niet weten dat de werken van E.F. Schumacher ook op dit punt sterk zijn geïnspireerd door de grote pauselijke encyclieken van Leo XIII en Pius XI. Schumacher was aangenaam verrast over de sociaaleconomische rijkdom van Rerum Novarum (1891) en Quadragesimo Anno (1931). De echte omslag die tot zijn bekering tot de Katholieke Kerk zou leiden was echter de encycliek Humanae Vitae (1968) van Paulus VI. Een encycliek die een grote indruk maakte op zijn vrouw en dochter en direct tot hun bekering leiden. Dit omdat de encycliek een grote steun was voor huwelijk, gezin en de positie van huisvrouwen, zeker toen dezen sinds de Sixties door de buitenwereld werden aangevallen. Zelf bekeerde hij zich na enige aarzeling op 29 september 1971 tot het katholicisme. Twee jaar later werd zijn meesterwerk uitgegeven. In Small is Beautiful haalt Schumacher de publieke dimensie van de economie aan voor zowel mens als milieu. Daarbij is dat zijn keuze voor duurzaamheid (‘rentmeesterschap’) zoals reeds aangehaald nadrukkelijk geïnspireerd door traditionele katholieke motieven, niet door enige ‘new age’-filosofie of sixty-overtuiging.

Subsidiariteit als absolute basis 

De kern van zijn werk is het principe van subsidiariteit, bekendste vrucht van de katholieke sociale leer. Families zijn volgens dit principe de belangrijkste bouwstenen van de maatschappij. Taken dienen zo laag mogelijk te worden neergelegd zodat ze het beste aansluiten bij families en de menselijke maat. Dat biedt de meeste garantie op een betrokken uitvoering. Zeker in deze tijd, waarin er een obsessie is voor het grootschalige, is het goed de schoonheid van het kleine te herbevestigen. De wezenlijke vraag over de schaal van het economisch leven niet kan worden losgekoppeld van de fundamentele morele vraag over de menselijke waardigheid. Deze invalshoek brengt de hele focus in het economische denkproces terug van de onpersoonlijke marktkrachten naar de waardigheid van het menselijk leven. Mensen voelen zich thuis in het kleinschalige. Of het nu gaat over de inrichting van de economie of over het vormgeven van het natuurbeleid; de nadruk op lokaal, kleinschalige en dichtbij de mens blijft vanuit het principe van subsidiariteit de kern. Geen wonder dat Schumacher in zijn werken uiterst kritisch is over de moderne tendens om in de economie alles te richten op nogal mysterieuze en lastig te definiëren marktkrachten in plaats van op de mens. Uiteindelijk is daarmee de zoektocht naar een correcte inrichting van de economie uiteindelijk een morele vraag, zoals overigens vrijwel alle grote economen zich realiseerden. Daarom is het niet vreemd dat de katholieke kerk, hét instituut ter wereld dat zich al eeuwen bezighoudt met moraal, er een uitgesproken visie op nahoudt die zelfs grote denkers als Schumacher heeft kunnen inspireren. Hopelijk dat ook wij ons in deze tijd door deze schat van inzicht laten leiden en daarmee tegengewicht kunnen bieden aan het maakbaarheidsdenken. Voorkomen moet worden dat grootschalige krachten zoals de overheid en economie in een gevaarlijk synergie de samenleving dreigen weg te drukken.