Gestraft om vergeten tekst?

Het klinkt in eerste instantie wat onbegrijpelijk. Dikgedrukte koppen bij onder andere de NOS omdat een pater uit een parochie tijdens de Mis wat zinnen was vergeten uit te spreken en daar nu door kardinaal Eijk voor wordt gestraft. Op basis van het NOS-artikel ontstonden, ongetwijfeld gestimuleerd door de toch al zwakke reputatie van de slecht communicerende kardinaal, de meest wilde verhalen. In deze blog probeer ik een en ander in perspectief te plaatsen en de zaak als buitenstaander zo objectief mogelijk te beschouwen, zonder daarbij een uitspraak te doen wie van de partijen nu eigenlijk gelijk heeft.

De eucharistie

Om een en ander te begrijpen is allereerst enige basiskennis van het katholicisme vereist. Te beginnen bij de Eucharistie. Voor katholieken is dat het hoogtepunt van het gelovige leven. Tijdens de Eucharistie wordt geluisterd naar Gods woord aan de mensen via de Schrift, maar bovenal wordt het laatste Avondmaal herdacht. Tijdens dit laatste Avondmaal gaf Jezus zichzelf aan zijn leerlingen in de tekenen van Brood en Wijn. Voor de katholieke kerk geldt dat zij geloofd dat iedere keer wanneer een gewijde bedienaar (de priester) de Eucharistie viert Jezus daadwerkelijk aanwezig wordt gesteld in deze tekenen; ze zijn dan niet meer enkel brood en wijn, maar Jezus is er zélf in aanwezig. Dat noemt men 'transsubstantiatie'. Voor de katholieke kerk geldt de transsubstantiatie als een geloofswaarheid. Wanneer wordt geloofd in de transsubstantiatie, dan is dat natuurlijk een gewichtige aangelegenheid. Jezus en daarmee dus ook God komen dan iedere keer opnieuw tot de mens. Juist vanwege dit grote belang is enige uniformiteit gewenst. Anders dreigt dit bijzondere gebeuren al snel te ontsporen in wellicht ongepaste handelingen. Daarom hecht het Vaticaan eraan de Mis uniform te houden. Om dat te bereiken is een zogenaamd Romeinse missaal opgesteld met daarin de opbouw van een geldige Mis en de standaardteksten die daarin dienen te worden uitgesproken. In aanvulling daarop is in 2005 de Pauselijke richtlijn Redemptionis Sacramentum uitgevaardigd. In deze zeer uitvoerige richtlijn wordt geschreven over de juiste Misopbouw, de verantwoordelijkheid van priesters en bisschoppen deze te handhaven en welke zaken binnen de Misopbouw niet zijn toegestaan. Ook worden bisschoppen opgeroepen hier strikt op toe te zien om de Heiligheid van de Eucharistie te waarborgen. Tenslotte is een relevant document om de zaak goed te begrijpen het Canoniek Recht. Dit is het wetboek van de Kerk met daarin opgenomen alle overtredingen, bijbehorende disciplinaire straffen en beroepsmogelijkheden.

Liturgische experimenten

Gezien deze uitvoerige documentatie en bijbehorende richtlijnen is er relatief weinig variatie mogelijk in de Eucharistieviering. Dat is in Nederland regelmatig punt van onenigheid geweest. Met name vanaf de jaren zestig is er een sterke experimenteerdrang met betrekking tot de liturgie ontstaan. Zo worden niet zelden zelfgemaakte teksten aan de Mis toegevoegd, naar eigen inzicht Bijbellezingen uitgekozen en ook andere zaken die volgens het Romeins missaal, de uitgevaardigde instructie en het canoniek recht niet toelaatbaar zijn toegepast. Met name  bisschoppen die in de media het predicaat 'conservatief'  hebben ontvangen zijn tegen deze ontwikkeling opgetreden. Daar hoort zonder twijfel ook kardinaal Eijk bij. Als een typische loyalist aan het Roomse gezag handhaaft hij strikt en ordentelijk de gestelde eisen zoals dat ook van een bisschop wordt gevraagd. Zo heeft de kardinaal naar aanleiding van eerdere geconstateerde misstanden in het aartsbisdom een brief geschreven aan alle in zijn aartsbisdom werkzame priesters. Daarin wordt opgeroepen zich aan de richtlijnen te houden en wordt tevens aangekondigd dat bij toekomstige misstanden niet zal worden geschuwd stevig op te treden. Zélfs het intrekken van de zending (dat wil zeggen, de door de aartsbisschop aan een priester toegewezen taken) behoort tot de mogelijkheden.

De zaak Huis in 't Veld

Dan nu de zaak van pater Huis in 't Veld O.P. Daarbij is het allereerst relevant te vermelden dat pater Huis in 't Veld lid is van de Orde der Dominicanen. Dat betekent dat hij volgens het kerkrecht niet onder de verantwoordelijkheid van kardinaal Eijk valt maar onder die van de overste van de Orde der Dominicanen. Alleen wanneer werkzaamheden worden verricht in het aartsbisdom valt hij voor die betreffende werkzaamheden onder de verantwoordelijkheid van de kardinaal. Om die werkzaamheden te mogen verrichten ontvangt hij een 'zending' van de kardinaal. De zending die de pater van kardinaal Eijk heeft ontvangen betreft het assisteren in de parochie Sint Jan de Doper. Tijdens de Mis van Witte Donderdag in die betreffende parochie heeft de pater duidelijk de gestelde liturgische regels overtreden. Dat blijkt ook uit het gebruikte Misboekje. Essentiële onderdelen zijn weggelaten, zélfs de woorden die uitgesproken dienen te worden om een geldige Transsubstantiatie te 'bewerkstelligen'. Hierover hebben parochianen bij de pastoor geklaagd. De pastoor van de parochie is immers de eerste verantwoordelijke voor assistent-priesters. Pastoor Griffioen heeft na klachten besloten de zaak niet op te blazen en via stille diplomatie met het aartsbisdom zaken te regelen.

Omdat kardinaal Eijk zoals gemeld niet de volledige zeggenschap heeft over een Dominicaner-pater zijn de mogelijkheden tot het opleggen van een straf ietwat beperkt. De allerhoogste straffen uit het Canoniek recht kunnen alleen door de overste van de Dominicanen worden opgelegd. Uiteindelijk is na hoor en wederhoor door kardinaal Eijk besloten een zogenaamde uitboetingsstraf op te leggen zoals staat beschreven in het Canoniek Recht. Gezien de zending die hij heeft gegeven is de kardinaal tot het opleggen van die straf gerechtigd. De straf die de kardinaal oplegt is tweeledig. Enerzijds wordt de zending ingetrokken. Op de tweede plaats wordt het de pater verboden om het komende jaar de Eucharistie te vieren in de parochie waar de liturgische overtreding heeft plaatsgevonden. Andere Sacramenten zoals de Biecht en Doop mogen nog wel worden bediend, maar de Eucharistie dus niet. Hierover zijn diverse parochianen en het kerkbestuur van de betreffende parochie ontstemd. Zij noemen de staf te hoog. Ook de Orde der Dominicanen heeft laten weten de opgelegde straf door de kardinaal te hoog te vinden. Bij mondde van de overste wordt gesteld dat deze had gehoopt dat de zaak in meer broederlijke overeenstemming zou zijn opgelost.Zowel kerkbestuur als de Dominicanen keren zich dus tegen de beslissing van de kardinaal.

Terecht?

Juridisch lijkt de kardinaal in zijn recht te staan. Richtlijnen en voorschriften zijn aantoonbaar overtreden en de kardinaal had via een brief reeds aangekondigd hard op te treden tegen toekomstige liturgische overtredingen. Saillant detail is ook nog eens dat de overtreding heeft plaatsgevonden tijdens de Eucharistieviering van Witte Donderdag, nota bene de dag waarop de Kerk de instelling van zowel het Avondmaal als het priesterschap viert. Alle destijds aanwezige parochianen bij deze belangrijke viering hebben volgens de richtlijnen een ongeldige Eucharistie gevierd. Dat brengt de Waardigheid van deze voor de katholieke kerk zo belangrijke viering in gevaar. Vanuit die optiek, ook gelet op de verantwoordelijkheid van de kardinaal om tucht te houden in zijn aartsbisdom, is de straf te verklaren. Dat het kerkbestuur en de Dominicanen de straf overdreven vinden is vanuit hun optiek logisch. Zij zijn emotioneel betrokken bij pater Huis in 't Veld en waarderen hem. Zij kiezen dus niet voor een strikt juridische maar meer voor een pastorale benadering. Dat siert hen.

Het is voor een buitenstaander en iemand die geen expertise heeft in het canoniek recht lastig een oordeel te vellen over deze kwestie. Enerzijds kan hard optreden worden gerechtvaardigd, anderzijds is de roep om een meer pastorale oplossing waarbij vermaand en minnelijk geschikt was begrijpelijk. Bovendien kan over de strafmaat nog gediscussieerd worden, zeker omdat de pater op geen volwaardige manier meer kan participeren in de parochie waar hij reeds vanaf 2009 actief is.